Ubos sa House Bill 9906, gitinguha nila Faustino ‘Bojie’ G. Dy III, Jose ‘Bong’ J. Teves Jr., Jude A. Acidre, Raymond Democrito C. Mendoza, Terry L. Ridon, Brian Poe, JC M. Abalos, ug Marcelino C. Libanan nga mareporma ang Party-List System sa Pilipinas.
Usa sa ilang sugyot ang pagpalig-on sa representasyon sa mga marginalized sectors (kadtong mga anaa sa laylayan), civic advocacy organizations, ug mga regional ug ethno-linguistic nga komunidad sa House of Representatives.
Pagbawi o pag-repeal sa Republic Act No. 7941 (ang kasamtangang Party-List System Act).
Base sa tibuok nga dokumento sa House Bill No. 9906 nga makita sa mga hulagway (gikan sa panid 1 hangtod panid 4), gipatin-aw dinhi ang mga problema sa kasamtangang party-list system ug ang mga espesipikong kausaban nga gusto nilang ipatuman.
Kini ang mga nag-unang punto ug mga gusto nilang bag-uhon o ipatuman:
Maoy gusto mausab sa mga magbabalaod ang tulo ka dekada nga nakita nilang daghang depekto sa party-list system:
- Peke nga Representasyon: Daghang grupo ang nanggawas nga walay klarong koneksyon sa mga sektor nga ilang giingong girepresentahan; gihimo lang silang “sakyanan” sa eleksyon.
- Kakulangan sa Pag-accredit: Siging naay lalis ug kaso bahin sa pag-accredit sa mga grupo dapit na sa eleksyon, nga makalibog sa mga botante.
- Gisakop sa mga Dinastiya ug Adunahan: Nasulod na sa mga tradisyonal nga political dynasties ug mga tawong naay personal nga interes sa negosyo o kontrata sa gobyerno ang mga nominado sa party-list.
- Kakulangan sa Transparensiya: Walay klarong pagbutyag sa gigikanan sa ilang pondo.
- Malibog nga Formula: Sige’g kausab-usab ang interpretasyon sa matematika nga pormula kung unsaon pag-apod-apod ang mga lingkuranan (seats) sa Kongreso.
Kini ang 10 ka nag-unang reporma nga gi-propose sa balaodnon aron ayuhon ang sistema:
- Klarong Kategorya sa Representasyon: Bahinon sa klaro ang representasyon sa tulo ka porma: sectoral (mga partikular nga sektor), advocacy (mga adbokasiya), ug regional/ethno-linguistic communities (mga komunidad sa rehiyon ug lumad).
- Direktang Akreditasyon: Maghimo sa sistema sa pag-accredit nga magpadayon bisan wala pa ang eleksyon. Ang tanang rehistrasyon kinahanglan mahuman ug maresolba usa ka tuig sa dili pa magsugod ang eleksyon aron malikayan ang mga lalis sa korte.
- Genuine Representation Verification: Hatagan sa gahum ang COMELEC nga susihon pag-ayo ang mga miyembro, liderato, ug rekord sa adbokasiya sa usa ka grupo aron mapamatud-an nga sila tinuod nga nagrepresentar sa maong sektor.
- Demokratikong Pagpili sa Nominado: Dili na pwede nga ang tag-iya o ang mga nagpasiugda lang sa partido ang magbuot-buot og pili sa nominado. Kinahanglan moagi kini sa demokratikong proseso (internal democracy) ubos sa ilang konstitusyon.
- Programa para sa mga Lider: Obligahon ang mga party-list nga maghimo og Leadership Development and Candidate Preparation Programs aron masiguro nga ang ilang mga representante hanas ug andam sa trabaho sa Kongreso.
- Bawal ang Dynasties ug Business Interests: Gidili na ang pag-nominate sa mga tawo nga sakop sa political dynasties (sulod sa prohibited degree), mga kasamtangang opisyal, bag-ong napilding kandidato sa miaging eleksyon, ug kadtong naay direktang interes sa mga kontrata sa gobyerno.
- Transparensiya sa Pondo (Financial Transparency): Kinahanglan silang magsumite og tinuig nga financial report (annual financial reports) ug ipaubos sa audit sa COMELEC aron makita kung asa gikan ang ilang pondo ug donasyon.
- Internal Party Democracy: Pagsiguro nga ang mga ordinaryong miyembro sa party-list naay tingog sa paghimog desisyon ug pagpili og lider sa partido.
- Padayon nga Serbisyo (Biennial Reports): Dili lang kay magpakita kung eleksyon. Obligado ang mga organisasyon nga magsumite og report matag duha ka tuig (biennial reports) aron pamatud-an nga sige silag serbisyo ug tabang sa komunidad nga ilang girepresentahan.
- Klarong Pormula sa Seats: Magbutang og usa ka “self-executing mathematical formula” aron wala nay lalis o kalibog kung pila ka lingkuranan sa Kongreso ang makuha sa mga nakapasar nga party-list.
Sa kinatibuk-an, gusto sa balaodnon nga limpyohan ang party-list system aron mabalik kini sa tinuod nga katuyoan sa Konstitusyon—ang paghatag og tinuod, limpyo, ug de-kalidad nga representasyon sa mga kabus ug marginalized nga sektor sa Pilipinas.
